وبلاگ دبستان دخترانه پروین اعتصامی شهرضا

ضرورت و اهمیت درس فارسی دوره ابتدایی
زبان فارسی که از آن به عنوان « رمز هویت ملی ما» نام برده شده است ، یکی از مهم ترین عناصر وحدت بخش ملت بزرگ است . در اصل پانزدهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران بر این زبان به عنوان « زبان رسمی و زبان آموزش » در مدارس تاکید شده است . بنابراین توجه به چگونگی آموزش مهارت های زبان فارسی در مدارس نه تنها در موارد درسی مربوط به آموزش زبان مانند خواندن ، نوشتن ، جمله سازی ، املا و انشا حائز اهمیت است ، بلکه در چگونگی آموزش مواد درسی دیگر از جمله ریاضی ، علوم تجربی ، علوم اجتماعی و دینی نیز نقش اساسی ایفا می کند . در واقع اکنون به روشنی آشکار شده است که «زبان آموزش» یکی از مهمترین ابزارها در فرایند یاددهی و یادگیری است به طوری که ضعف و قوت دانش آموزان در هر کدام از مهارت های سخن گفتن ، گوش دادن ، خواندن و نوشتن به طور مستقیم در تضعیف یا تقویت یادگیری همه ی درس ها تاثیر دارد .
آشنایی با اهداف کلی و ساختار کتاب
در برنامه ریزی آموزش زبان فارسی به هر چهار مهارت زبانی ، یعنی گوش دادن ، سخن گفتن ، خواندن و نوشتن به یک میزان توجه شده است . بنابراین برای تدریس دو کتاب بخوانیم و بنویسیم ، توجه و دقت یکسان لازم است .
برای بهتر شدن خط دانش آموزان از دو نوع خط یکی خط خواندن و دیگری خط نوشتن استفاده شده است . باید توجه داشت که به تناسب رشد و توسعه ی تعلیم و تربیت و طراحی شیوه های تدریس نوین باید از روش هایی مثل هم یاری ، تلفیقی ، بحث گروهی و ... استفاده شود . مهم آن است که از خود دانش آموزان بیش از همه در جریان یاددهی ـ یادگیری استفاده شود و از دادن پاسخ های یکنواخت ، قالبی و کلیشه ای پرهیز گردد تا دانش آموزان بیش از پیش به سوی تفکر و خلاقیت حرکت کنند . متن های روان خوانی که در بخش آخر هر فصل منظور شده است ، فقط برای تقویت مهارت خواندن دانش آموزان و به منظور لذت بردن از مطالعه است . در کتاب بخوانیم به مفاهیم درس های دیگر مانند علوم ، دینی ، هنر ، ریاضی و تربیت بدنی نیز توجه شده است ، که به این ویژگی رویکرد تلفیقی می گویند .
آشنایی با ارتباطات افقی کتاب فارسی با سایر کتاب های آن پایه و ارتباطات عمودی آن با ماده ی درسی و کتاب های سال قبل
 
ارتباط افقی
قرآن
می تواند کلمه های قرآنی را بخش بخش کند و روان بخواند و هر گاه در خواندن بخوانیم مهارت کافی داشته باشد می تواند روخوانی قرآن را نیز بهتر انجام دهد .
هدیه های آسمانی
از روی درس ها روان می خوانند و معنی کلمات قرآنی و واژه ها را یاد می گیرند .
علوم
می تواند گزارش بنویسید و پس از انجام آزمایش نتیجه را یادداشت نماید .
ریاضی
چون فارسی باعث درک مطلب در دانش آموزان می شود آنها در ریاضی نیز وقتی با مسئله روبرو می شوند آن را بهتر درک می کنند و یادگیری در آنها پایدارتر می شود . اعداد را می خواند ، با حروف می نویسد و برای تساوی ها مسئله می نویسد .
اجتماعی
چون در فارسی راجع به مسائل اجتماعی ، آداب و رسوم ، بهداشت ، اخلاق و ... استفاده شده است ، دانش آموزان با مسائل اجتماعی نیز آشنا می شوند . روابط اجتماعی آنها قوی می شود .
هنر
با کشیدن نقاشی می تواند برای آن داستان بنویسد .
ورزش
وقتی که نرمش انجام می دهد می تواند آن را با شعر هماهنگ کند .
 
 
 
ارتباط عمودی :
دانش آموز می تواند در پایان سال تحصیلی به راحتی کتاب بخواند ، از واژه های جدید و قدیم در جمله ها استفاده کند و با معنی و مفهوم واژه ها آشنا شود .
تخصیص ساعات تدریس مناسب به قسمت های مختلف کتاب
مجموع درس های کتاب بخوانیم شامل 22 درس می باشد که در این کتاب 2 درس آن به عنوان درس آزاد قرار داده شده است که به عنوان مشارکت معلم و دانش آموزان می باشد .
در پایه ی سوم ابتدایی فارسی هفته ای 6 ساعت در نظر گرفته شده است که شامل کتاب بخوانیم و بنویسیم می باشد ، که با توجه به سال تحصیلی می توان هر درس را در هفته تدریس کرد .
به عنوان مثال :
جلسه اول : روخوانی متن درس +گوش کن و بگو + 1 صفحه بنویسیم
جلسه دوم : روخوانی متن درس + درست و نادرست + 1 صفحه بنویسیم
جلسه سوم : روخوانی متن درس + واژه آموزی + نکته + 1 صفحه بنویسیم
جلسه چهارم : روخوانی متن درس + ببین و بگو + بگرد و پیدا کن + 1 صفحه بنویسیم
چلسه پنجم : روخوانی متن درس + به دوستانت بگو + نمایش + 1 صفحه بنویسیم
جلسه ششم : روخوانی متن درس + کتاب خوانی + با بخندیم + 1 صفحه بنویسیم
بهترین سرآغاز
الگوی نمونه برای بررسی یک درس
عنوان درس : « بهترین سرآغاز»
هدف های درس :
ـ آشنایی با نعمت های خداوند و راه های شکرگزاری
ـ سپاس گزاری از پدر و مادر و آموزگار
ـ یاری خواستن از خداوند در انجام تمامی کارها
موقعیت ارتباط درس با درس های سال قبل :
در سال قبل در درس اول « خدای مهربان» دانش آموزان با نحوه ی سپاس گزاری از خداوند آشنا شده اند .
تعیین پیش دانسته های ضروری دانش آموزان برای شروع تدریس
با توجه به اینکه شروع هر کاری با نام خداست معلم دانش آموزان را هدایت می کند تا هر کاری را با نام خدا شروع کنند ، در همه کارها از او کمک بگیرند و از نعمت هایش تشکر کنند .
استخراج و تعریف مفاهیم کلیدی و بیان اصطلاحات خاص این درس :
مفاهیم کلیدی این درس « سرآغاز» به معنی اول هر چیز و اصطلاح « دریاهای وسیع» به معنی دریاهای پهناور می باشد . اصطلاح «موجودات» به معنی آن چه وجود دارد و اصطلاح « شگفت زده» به معنی کسی که بسیار تعجب کرده است . اصطلاح « استعداد» به معنی توانایی می باشد و اصطلاح شایسته به معنی لایق است و اصطلاح «رضا» به معنای خشنودی می باشد و اصطلاح «رستگار» به معنی خوشبخت می باشد .
چگونگی ارتباط و نحوه ی گسترش مفاهیم یک درس و دستیابی به مفهوم نهایی مورد نظر :
درس با نام خدا شروع شده و نعمت های خداوند را متذکر شده و با سپاس گزاری از نعمت های خدا و احترام به بزرگترها و خشنودی خدا در کارها ، درس به پایان رسیده است . این درس توانسته است دانش آموزان را با توجه به سن آنها به مفهوم اصلی درس سوق دهد .
بررسی شواهد و مثال های درس با توجه به مفاهیم کلیدی و کلی درس :
نمونه های آورده شده در این درس مانند ستارگان درخشان ، آفتاب روشن ، مهتاب زیبا ، کوه های بلند ، دریاهای وسیع ، دشت های سرسبز ، چشم بینا ، گوش شنوا ، قدرت ، استعداد و ...
با توجه به مفاهیم اصلی درس نمونه های قابل فهم برای دانش آموزان می باشد .
بررسی تصاویر پیام های آموزشی ، درشت نویسی ها و نوشته های رنگی که به یادگیری مفاهیم کمک می کند .
در تیتر درس همراه با تصاویر موجود در آن از رنگ های جالب و شاد استفاده شده است. و پیام های آموزشی و رنگ آمیزی درس مرتبط با هدف اصلی درس است ، نماد سپاس گزاری از خدا است و نعمت های او را نشان می دهد .
بررسی فعالیت های یادگیری پس از هر درس :
دانش آموزان در زندگی روزمره خود نیاز به آشنایی با خدا و نعمت های او را دارند و با توجه به سپاس گزاری از نعمت های خداوند ، احترام به بزرگترها را فرا می گیرند .
از دانش آموزان پرسیده می شود .
اگر بخواهی از خدا تشکر کنی به او چه می گویی؟
از خدا چه چیزهایی می خواهی ؟
چرا باید قدر پدر و مادر و آموزگار و دوستان خود را بدانیم ؟
مشخص کردن مواد و ابزارهای آموزشی مناسب برای آموزش درس :
کتاب درسی ، تصویر ماه ، خورشید ، تصاویری از نعمت ها ، نماز جماعت و ابزارهای آموزشی هستند که شکرگزاری از خدا را نشان می دهند . و ما می توانیم از چند نمونه از کتاب هایی که در سال قبل خوانده اند استفاده کنیم .
روش هایی که بتوان مفاهیم درس را با زندگی دانش آموزان ارتباط داد .
دانش آموزان بعد از این که با مفهوم و نتیجه ی این درس آشنا شدند یاد می گیرند که چگونه از خداوند و نعمت های او سپاس گزاری کنند . به دعا ، راز و نیاز با خدا بیش تر علاقه مند می شوند و اسراف نمی کنند .
کلاس چهارم
بچه ها به نهال های کوچکی می مانند که به مراقبت بسیار و توجه دایمی نیازمندند ؛ نهال هایی که اگر به آنها توجه نکنیم با هر جریان مخالفی از سلامت و رشد باز می مانند. امروز دیگر همه می دانند که شخصیت آدمی اگر نگوییم صددرصد ، قسمت عمده اش در همان دوران کودکی شکل می گیرد . یا نه ، این گونه مطرح می کنیم که : آنچه ما به کودک می دهیم در شکل پذیری و ایجاد شخصیت او تاثیر فراوانی دارد .
خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) ـ محمود پوروهاب : امروزه علم روانشناسی (روانشناسی کودک) مخاطب شناسی ، ادبیات کودک و نوجوان ، آموزش و پرورش ، هر یک به نوعی در تلاش است تا کودکانی سالم و بهنجار را پرورش دهد ؛ زیرا کودکان امروز ، آیندگان کشورند و سازمان های حامی کودکان ، همه و همه در خدمت کودکند هر چه داده ها بهتر و صحیح تر ، آینده پربارتر و روشن تر .
در میان عوامل تاثیرگذار ، بی شک مدارس در شکل پذیری شخصیت کودکان نقش بسزایی را ایفا می کنند . کتابهای درسی و آنچه از طریق آنها به کودکان آموزش می دهند ، در رشد فکری و روحی ، دید زیبایی شناختی ، جهان بینی و گستره تخیل کودکان بسیار تاثیرگذار است .
همان طور که می دانیم در این سال ها کتابهای درسی مقطع دبستان بخصوص کتابهای فارسی که از فرهنگ ادبی ، اجتماعی ، اخلاقی و دینی برخوردارند ، از طرف آموزش و پرورش دستخوش تغییر اساسی قرار گرفته اند . این کتابهای جدید بنا به مقتضیات جامعه امروزی ، ضرورتها و رویکردهای تازه نوشته شده اند و یا فراهم آمده اند ؛ اما آنچه نخست با خواندن این کتابها به نظر خوانندگان و منتقدان کتابهای درسی می رسد این سوالهاست .
1ـ این کتابها چه اندازه با روح و فکر و احساس مخاطبان سازگار است ؟
2ـ این تحولات چقدر از روی تخصص و کارشناسانه صورت گرفته است ؟
3ـ این کتابها در کل و در راه رسیدن به اهداف غایی خود چه اندازه موفق بوده اند ؟
برای پاسخگویی به این سوال ها ، کتاب « فارسی بخوانیم» چهارم دبستان را مورد بررسی قرار می دهیم .
برای تدوین و موجودیت هر کتاب جلسات زیادی تشکیل شده است و از نظر گروههای مختلف ، مربیان و مدرسان و کارشناسان کتابهای درسی ، مولفان کتابهای آموزشی ، شاعران و نویسندگان و تصویرگران کودک و نوجوان و عوامل دیگر ، استفاده شده است . آنچه منطقی به نظر می رسد اینکه همکاری و تعامل گروههای گوناگون ، تاملات و اجتماع این گروهها در تالیف و گزینش مطالب کتابهای درسی باید به بهترین وجه صورت گرفته باشد .
شاعران و نویسندگان ادبیات کودک و نوجوان ملاک ها و ویژگی هایی در سرودن و نوشتن برای این طبقه داریم که معمولا در این سالها رعایت شده و می شود و این ویژگی ها عبارتند از :
1ـ رعایت زبان ساده و قابل فهم کودک و نوجوان
2ـ نوشتن موضوعاتی که کودک و نوجوان بیشتر با آن سرو کار دارند .
3ـ رعایت ایجاز ، دوری از حشو و زواید .
4ـ وسعت بخشیدن به گستره تخیل و دید زیبایی شناختی کودکان .
5ـ نگاه و زاویه دید .
6ـ فرم گردش احساسات .
البته معیارها و ویژگیهای ریز و فرعی دیگر هم می توان به این ها اضافه کرد ؛ ولی ما با در نظر گرفتن همین چند ویژگی ، نگاهی اجمالی به درسهای کتاب فارسی چهارم دبستان خواهیم انداخت تا ملاحظه کنیم که این اثر چه اندازه از این معیارها برخوردار است ؛ بنابراین ابتدا نثر کتاب را بررسی می کنیم و بعد به شعر می پردازیم .
الف) نثر
1ـ رعایت زبان : به قول مولانا « چون سرو کار تو با کودک فتاد / پس زبان کودکی باید گشاد»
تا پیش از انقلاب اسلامی بسیاری می پنداشتند با به کار گیری واژه های ساده می توان برای کودکان نوشت و بدون در نظر گرفتن معیارهای دیگر برای کودکان می نوشتند که این نوشته ها در واقع درباره کودکان بود ، نه برای کودک . آدمهای بزرگی که از بالا به کودکان نگاه می کردند و به آنها اندرز می دادند که چه کار بکنند و چه نکنند .
اگر بخواهیم تنها به زبان ساده و قابل فهم کودکان توجه کنیم ، به رعایت زبان در نگاه کلی به این کتاب ها متاسفانه شاهد نوعی شتابزدگی در مواردی غیر کارشناسانه ، حشو و زواید و گاه ناکارآمدی و نامناسب بودن بعضی از متن ها هستیم و نوع نوشته ها تقریبا نزدیک به هم و مناسب کودکان است؛
البته باید توجه داشت که بعضی موضوعات خاص ، مثل درس پنجم کتاب (جهان پهلوان) که از المپیک و رخدادها و چگونگی حرکات ورزشکاران می گوید و درس چهارم (کودکان حق دارند که ...) که از سازمان یونیسف و سازمان ملل متحد و حقوق و وظایف آنها صحبت می کند ؛ همچنین درس پانزدهم (میراث فرهنگی) که از موزه و آثار باستانی اطلاع می دهد ، نیازمند واژه ها و اصطلاحات خاص خود است که زبان این دروس نسبت به درس های دیگر مشکل تر است ؛ هر چند رعایت زبان کودکان به این معنا نیست که ما هیچ واژه و اصطلاح مشکل و جدیدی به کودکان ندهیم ؛ به هر حال باید دست کودک را گرفت و او را با واژگان جدید آشنا کرد ؛ اما اگر تعداد این واژگان زیاد شود کودک از فهم مطلب باز می ماند و جذابیتی برای آنها نخواهد داشت .
2ـ موضوع : معمولا برای کودکان از موضوعاتی صحبت می کنند که آنها با آن مواجه اند؛ البته بعضی از موضوعات عام و کلی را می توان برای آنها بازگو کرد ، منتها با زبان و نگاه آنان یا به صورت تلطیف تر در کتابهای فارسی ابتدایی ، همچنین در این کتاب (فارسی بخوانیم) با موضوعات گوناگونی مواجهیم ؛ چه اینکه اکثر موضوعات ، اخلاقی و دینی است نظیر آرش کمانگیر ، ثروتهای ملی و همچنین : موضوعات جهانی ـ بین المللی ؛ مثل المپیک ، سازمان بین المللی یونیسف و موضوعات ملی و اسطوره ای . موضوعات اجتماعی : مثل رعایت کردن قانون ، صرفه جویی در آب و ... از دیگر موضوعات این کتاب است .
شاید یکی از ضعفها که به دغدغه های دست اندرکاران کتابهای درسی بر می گردد ، این باشد که سعی زیادی دارند که بچه ها را با موضوعات مختلف از هر جنسی آشنا کنند ؛ در حالی که لازم نیست همه این موضوعات را بچه ها در این مقطع سنی بدانند ؛ چه اینکه بعضی از آنها مثلا برای مقطع راهنمایی و دبیرستان مناسب ترند . درس سوم با عنوان « سالهای دور از خانه» بیشتر برای بچه های راهنمایی مناسب است ؛ چون موضوع به آنها بر می گردد . به قسمتی از این درس توجه کنید :
«وقتی بابا و مادر مرا به « مجتمع شبانه روزی راهنمایی» آوردند ، خیلی دلم گرفت ؛ تازه آن وقت فهمیدم چه خانواده خوب و چه روستای باصفایی دارم .»
درس هفتم با عنوان « اگر دیگران نبودند» از یکی از مقالات شاعر گرانقدر مرحوم قیصر امین پور استفاده شده است . تا جایی که می دانیم اغلب شعرها و نوشته های ایشان برای نوجوانان است و ظاهرا این مقاله را نیز از مجله « سروش نوجوان» انتخاب شده است . متن از جهت محتوا برای کودکان کلاس چهارم دبستان سنگین است :
اگر قرار بود هر کس تنها نام خودش را صدا کند ، سلام و خداحافظی در میان نبود . هیچ کس انتظار کسی را نمی کشید . انتظار هم اگر بود به سر نمی آمد . هیچ دری به روی هیچ کس باز نمی شد . مهمان و مهمانی بود ؛ اگر هم بود میزبانی نبود . صندلی روبروی هم دور یک میز جمع نمی شدند و نیمکت ها و پارک ها یک نفره بود .
درس یازدهم (ابن سینا) هم می توانست نوجوانانه باشد . گفتیم که چون آموزش و پرورش می خواهد بسیاری از موضوعات را داخل درس بگنجاند ؛ بنابراین از معرفی دانشمندان هم چشم پوشی نکرده است :
ابن سینا : در اخبار علمی و فرهنگی تلویزیون شنیدم که برای مراسم هزاره ابن سینا دانشمندان زیادی به شهر همدان رفته اند . مادرم هم که اخبار را می شنید گفت : ابن سینا دانشمند و پزشک مشهوری است .
سوال این است که اگر می خواستند این مطلب را برای بزرگسالان بنویسید چگونه می نوشتند ؟
رعایت ایجاز : به نظر من مشکل اساسی کتابهای درسی و این کتاب ، حجم زیاد بیشتر درسهاست . درس دوم ، هشتم و بیستم ، چهار صفحه و اکثر درسهای دیگر حداقل سه صفحه کتاب است ؛ چون نوع مطالب ، اخلاقی ، اجتماعی و از جنس مقاله است ، معمولا جذابیت قصه و داستان را ندارند .
از نزدیک دیده ایم که کودک با خواندن یک صفحه ی آنها خسته می شوند شعر معروف «باران» سروده گلچین گیلانی نیز به خاطر موسیقی تند و خیزابی خود با مضامین شاد و خیال انگیز هم می تواند برای بچه ها جذاب باشد . اجازه می خواهد تا خستگی برطرف کند و دوباره بخواند . خیلی از این درسها می توانست کوتاه تر از این باشد و هم حق مطلب را ادا کند ؛ چه اینکه در بعضی از آنها زواید و حشو دیده می شود ؛ برای مثال درس اول کتاب این گونه آغاز می شود .
می خواستم همه چیز را درباره خدا بدانم . از خانه بیرون رفتم . . . زیر درختی ، گلی تازه شکفته دیدم . گفتم چه گل زیبایی ! گل لبخند زد و گفت : من زیبا هستم آن که مرا آفریده از همه زیباتر است . اما خدا از همه گلها زیباتر است . او آفریدگار من است ... نسیم آرامی می وزید . . . گفتم نسیم چه مهربان ؛ گفت من مهربانم ؛ اما خدا از همه مهربانتر است . او آفریدگار من است . آن که مرا آفریده از همه مهربانتر است .
در هر دو بند ، از «او آفریدگار من است» تا پایان ، زاید است ؛ چه اینکه بچه ها همه می دانند که آفریدگارشان خداست ؛ این که دیگر گفتن ندارد . آن هم تکرار « او آفریدگار من است . او که مرا آفریده » ... .
خوشبختانه اکثر راویان ، تیپ ها و شخصیت های کتاب ، کودکان هستند و یا افرادی هستند که از دوره کودکی خود صحبت می کنند ؛ بنابراین در بیشتر درس ها ، نگاه یا زاویه دید و تکیه کلامها ، کودکانه است ؛ همچنین فرم گردش احساس ، تخیل و اندیشه در بیشتر مواقع مناسب کودکان است .
زیبایی شناختی : اگر چه زیباشناسی و پرورش تخیل بیشتر بر دوش شعر است ؛ اما نثر نیز در این زمینه ناکارآمد نیست . در این کتاب درسهایی است که جنبه عاطفی و تخیلی دارند و یا از زبان شعر استفاده شده است ؛ مثلا درس « شاید این قطره آب . . .» نگاه شاعرانه ای به قطره هایی دارد که دلشان نمی خواهد از لوله ها بیرون بیایند ؛ اگر چه پاره ای موارد از این درس جالب نیست و یا اگر پاره ای حذف می شد بهتر بود یا درس « اگر دیگران نبودند» کاملا تخیلی و عاطفی از جمله درس هایی هستند که به دید زیبایی شناختی و در گستره تخیل کودک موثر است ؛ همچنین درسهای «بر بال خیال»و « ناشنوا و بیمار عیدانه » بر تخیل و حس عاطفی کودکان تاثیر فوق العاده ای دارند .
ب) شعر
در کتابهای فارسی دوره ابتدایی بیشترین آشفتگی و ناهماهنگی را در انتخاب شعرها می بینیم . در بیشتر این کتابها شعرها در یک سطح نیستند . شعرهای کودکانه در کنار شعرهای بزرگسالان قرار گرفته اند . خیلی از شعرها مقداری شان حذف شده و مقدار زیادی توسط به اصطلاح کارشناسان دست اندرکار اصلاح و ساخته شده و در آنها تغییر اساسی انجام گرفته است . جالب اینجاست که در یکی دو شعر تا آنجا که من اطلاع دارم نام سراینده اشتباه شده و امضای کس دیگری پای آنهاست . در کتاب فارسی بخوانیم چهارم دبستان شاهد ده ـ یازده عنوان شعر هستیم ؛ از این میان تنها چهار شعر در حد مخاطب کودک است ؛ مثل شعر «خدا» سروده پروین دولت آبادی با مطلع :
به مادر گفتم آخر این خدا کیست
که هم در خانه ما هست و هم نیست
تو گفتی مهربانتر از خدا نیست
دمی از بندگان خود جدا نیست
که شعری زیبا و تفکر برانگیز است . شعر «در چشمهای مادر» سروده محمود کیانوش نیز ـ که شعری عاطفی و خیال انگیز است ـ از آن جمله است . . .
در چشم های مادر
صد دشت آفتابی
صد کوهسار پر برف
صد آسمان آبی  ...
البته من تصور می کنم شعرهایی بهتر از شعرهای کیانوش با همین موضوع داریم که از جوهره شعری بالاتری برخوردار است و چه خوب بود به جای این شعر از آنها استفاده می شد ؛ مثل این شعر :
مادرم ! خسته ای ، بیا بنشین
این همه کار کرده ای ، بس نیست
غیر تو ، بگو در این خانه
ای عزیز همه ، مگر کس نیست ؟
صبح ، پیش از تمام ما بیدار
می شوی ، کار می کنی تا شب
با دو خورشید مهربان در چشم
با بهار تبسمی بر لب . . . !
شعر «اشک و آب» سروده افشین علاء نیز شعری است عاشورایی که خاص کودک و نوجوان سروده شده است :
مثل باد در صحرا
در شتاب بودی تو
سوی نهر می رفتی
فکر آب بودی تو
تشنه بودی و لب را
ذره ای نکردی تر
از تو تشنه تر بودند
بچه های پیغمبر . . .
شعر معروف «باران » سروده گلچین گیلانی نیز به خاطر موسیقی تند و خیزابی خود با مضامین شاد و خیال انگیز هم می تواند برای بچه ها جذاب باشد .
در این میان شعر «یک خط در میان» سروده مرحوم قیصر با همه زیبایی ، از نظر معنا و محتوا فراتر از کودک است ؛ شعری است نوجوانانه که برای مقطع راهنمایی و دبیرستان مناسب تر است :
آفتاب و ماه یک خط در میان
گاه پیدا ، گاه پنهان می شوند
شادی و غم نیز هر یک لحظه ای
بر سر این سفره مهمان می شوند
زندگی ترکیب شادی با غم است
دوست می دارم من این پیوند را
گرچه می گویند شادی بهتر است
دوست دارم گریه با لبخند را . . .
غیر از این چند شعر ، باقی شعرهای کتاب چهارم دبستان ، سنگین و در حد بزرگسال است ؛ حتی آن زبان ساده که عموما فکر می کنند شعر کودک یعنی همین ، هم مراعات نشده و در واقع هیچ معیار و ویژگی شعر کودک را در این پنج ، شش شعر نمی بینیم . این نشان می دهد که هنوز کتابهای درسی به روز نشده و هنوز از رویکردها و ذهنیت های کهنه و غیر تخصصی برخوردار است . شعر «دو کاج» از جمله شعرهای ضعیف با رویکرد قدیمی است و از جمله شعرهای سفارشی است که برای کتاب درسی سروده شده است . جای تعجب است که با بودن بیشتر از صد مجموعه شعر کودک و نوجوان ، چرا از شعر شاعران غیرحرفه ای کودک و نوجوان استفاده شده است :
در کنار خطوط سیم پیام
خارج از ده ، دو کاج روییدند
سالیان دراز ، رهگذران
آن دو را چون دو دوست می دیدند . . .
حکایت شعر این است : بر اثر ورزش باد یکی از کاج ها بر دیگری می افتد ؛ اما دوست کاج تحمل رفیقش را ندارد و بعد از ناسزا گفتن او را هل می دهد و کاج از ریشه جدا شده و بر روی سیمهای تلفن می افتد و سیمها پاره می شوند و شاعر در آخر نتیجه می گیرد :
مرکز ارتباط دید آن روز
انتقال پیام ممکن نیست
گشت عازم ، گروه پی جویی
تا ببیند که عیب کار از چیست
سیم بانان پس از مرمت سیم
راه تکرار بر خطر بستند
یعنی آن کاج سنگدل را نیز
با تبر تکه تکه بشکستند
نگاه شاعر به شعر شاعران دوره مشروطیت یا قبل از آن می رسد . هنوز از بالا به کودک نگاه می کند و می خواهد مستقیما به بچه پند بدهد . حالا چه پندی ، نمی دانم . لابد می خواهد بگوید سنگدلی بد است و باید مواظب دوست خود بود ؛ این در حالی است که وقتی شعر را از اول تا آخر می خوانیم می بینیم همه اش تقصیر باد است . باد درختی را از ریشه کنده ، درخت بر روی درختی افتاده و بعد با وزش موج دیگر ، باد بر روی سیم ها افتاده است ؛
ولی شاعر می گوید درخت کاج او را هل داده است که باور پذیری آن با این بیان ضعیف ، بسیار اندک است و بعد شاعر می خواهد بگوید کاج سنگدل به سزای کار خود رسید ؛ زیرا سیم بانان گویا فهمیدند مقصر کاج است و اوست که دوستش را از ریشه کنده و بر سیم ها کوبیده است ؛ بنابراین او را هم با تبر از بین می برند .
شاعر در این شعر جز مشتی الفاظ موزون ، چه چیزی می خواهد به بچه ها بدهد ؟ این گونه جهان بینی در ادبیات کلاسیک ما فراوان است ؛ چه در شعر و چه در داستان ؛ مثلا ملک الشعرای بهار در داستان کوتاه «توت و بید 2» همین نگاه را دارد .
شعر «رنج  و گنج» که از نوع شعر اخلاقی است سالها ، یعنی حدود سی سال است که در کتابهای درسی جا خوش کرده است و جز همان شعرهای درباره کودکان است . با واژگان سخت و کهنه که خواسته مستقیما به بچه ها اندرز دهد :
نگه کن که دهقان دانا چه گفت به فرزندگان چون همی خواست خفت
که میراث خود را بدارید دوست که گنجی ز پیشینیان اندر اوست
باور کنید چنین شعرهای اخلاقی با موضوعات تلاش و کار ، البته با رویکرد جدید و تخیل بهتر و جوهره بیشتر در مجموعه شعرهای بعد از انقلاب وجود دارد که می توانست جایگزین این شعر باشد . به جای به کار گرفتن سلیقه های گوناگون در کتابهای درسی اگر هر کتاب فارسی را به یک شاعر و نویسنده کودک واگذار می کردند کار ، بسیار بهتر از این می شد که اکنون هست .
شعر «علم و هنر» و شعر « اصفهان » نیز از چنین جریانی برخوردارند ؛ به خصوص شعر دوم در توصیف اصفهان تنها به یک نما و چشم انداز اشاره شده است .
مسجد شیخ تو ، کهن موزه ای است یا که در انگشت تو فیروزه ای است
معلوم است شعر به صورت کوتاه و خلاصه آورده شده است ؛ چه اینکه با اشاره به همین یک نکته ، یعنی مسجد شیخ ، نتیجه می گیرد :
هر که در آنجا به تماشا رود پای ندارد به دگر جا رود
این در حالی است که شعر « نصف جهان 3» محمود کیانوش را داریم که در توصیف اصفهان از هر نظر از این شعر فراتر و جذابتر است ؛ البته این شعرها در «کودک مجروح» باز قابل اغماز است . شعر کودک مجروح نظامی گنجوی مشکل ترین شعر این کتاب است . مقابل شعر می دانیم که شاعران بزرگ ما در شعرشان گاهی به کودکان اشاره داشته اند ؛ بنابراین دلیل بر این نیست که خواسته اند شعر کودک بگویند یا آنها را مخاطب خود قرار دهند . در این شعر مشخص است که ابیاتی از شعر بلند نظامی گزینش شده است و این گزینش البته طوری انجام گرفته که مطلب ابتر و نارساست .
کودکی از جمله آزادگان
رفت برون با دو سه همزادگان
پایش از آن پویه درآمد ز دست
مهر دل پویه درآمد زدست
مهر دل و مهره پشتش شکست
شد نفس آن دو سه همسال او
تنگ تر از قافیه حال او
آن که ورا دوست ترین بود گفت
در بن چاهیش بباید نهفت
اما یکی از بچه ها که دشمن کودک بود (کودک مجروح شده) گفت نه ! این راز به هر حال پنهان نمی ماند و اگر آشکار شود تقصیر را بر گردن من می اندازند ؛ زیرا همه می دانند که من بدخواه او بوده ام ؛ بنابراین واقعه را به پدر کودک اطلاع می دهد :
زی پدر رفت و خبردار کرد
تا پدرش چاره آن کار کرد
هر که در او جوهر دانایی است
بر همه چیزیش توانایی است
خواننده خود می تواند قضاوت کند که به جای آوردن این ابیات که منجر به روایت ابتر و ناقص شده ، حتی بزرگسالان و معلم ها را به دردسر می افکند ، بهتر نبود زحمت این اطناب را از خود بر می داشتند و یک راست سراغ آخرین بیت می رفتند .
یکی از دلایل وجود این گونه شعرها در کتابهای درسی ، گویا این است که بچه ها با بزرگان ادب آشنا شوند . در گفتگویی که در سال 1382 با مجله رشد آموزش ابتدایی داشتم ، گفتم که احتیاجی نیست بچه ها در این سنین با آثار سنگین شاعران طراز اول ما آشنا شوند ؛ اما گفتگو کننده اصرار داشت که بچه ها باید با مشاهیر ادب کشور آشنا شوند ببینید در همین کتاب و کتابهای دیگر زندگی ابوعلی سینا ، ابوریحان بیرونی ، زکریایی رازی و . . . آورده شده است ، بدون اینکه قسمتی از نوشته ها و آثارشان آورده شود ؛ چون می دانند نوشته های این دانشمندان قابل فهم و هضم کودک نیست ؛ پس چه دلیلی دارد برای معرفی شاعران بزرگ ما از آثارشان استفاده کنیم . شاعران را هم می توان چون دانشمندان بزرگ معرفی کرد و ذهن بچه ها را برای مقاطع بالاتر آماده نمود .
اتفاقا یک نمونه همین کار در درس چهارم این کتاب صورت گرفته است ؛ اگر چه کوتاه است ؛ ولی به جا و جالب توجه است . با همین مطلب کوتاه ، کودک به وجود شاعر بزرگی چون سعدی عشق می ورزد . توجه کنید :
این را هم بدانید که حدود هشتصد سال پیش سعدی شیرازی شاعر بزرگ ایرانی ، ما را به همکاری ، همدلی و همدردی با دیگران دعوت کرده است . این سروده او اکنون زینت بخش سر در سازمان ملل متحد است :
بنی آدم اعضای یکدیگرند که در آفرینش ز یک گوهرند
چو عضوی به درد آورد روزگار دگر عضوها را نماند قرار
آیا این کار بهتر است یا اینکه سروده ها اشعار بزرگان را در درس ها بگنجانیم و البته به خورد بچه ها بدهیم ؟ به نظرم به جای به کار گرفتن سلیقه های گوناگون در کتابهای درسی اگر هر کتاب فارسی را به یک شاعر و نویسنده کودک واگذار می کردند کار ، بسیار بهتر از این می شد که اکنون هست .
بررسی تحلیل محتوای کلاس پنجم
طرح روی جلد : زیبایی و ترکیب خوب رنگها که نوید امیدواری می دهد
فهرست : بهتر است فهرست همراه با تصاویری باشد ولی سلسله مراتب رعایت شده است.
درس 1 : تحمیدیه هم خلاصه وار می باشد و هم یک شخصیت ادبی ، تاریخی را معرفی می کند . بهتر بود از تاریخ ادبیات او هم نوشته می شد .
تمرین ها :
درک و دریافت : از متن کتاب بوده و در حیطه فراشناختی بوده و موجب رشد فکری شاگردان می شود .
واژه آموزی : در اکثر دروس واژه آموزی به صورت واضح و دستور زبانی توضیح داده نشده است .
نکته ها : با زبان ساده توضیح داده شده و به خوبی شاگرد را راهنمایی می کند .
گفت و شنود : دانش آموزان وادار به تحقیق و جستجو و مطالعه کرده و آن ها را محدود به کتاب درسی نمی کند و موجب توجه به تفاوتهای فردی شده و آن هایی که در رشد ذهنی در حیطه های بالاتر قرار دارند را با رویکرد تحقیق ترغیب به دانش اندوزی می کند .
فعالیتهای ویژه : موجب گسترش فعالیت زبان آموزی شده و نقش ویژه ای در تقویت انشا نویسی را بازی می کند و موجب بروز ویژگیهای خاص و استعدادهای ویژه می شود .
با هم بخوانیم : شعر بودن متن ها خوب بوده ولی از زندگی نامه نویسنده شعر سخنی به میان نیامده و تنوع استفاده از شاعران قدیمی و به نام رعایت شده است .
روان خوانی : در روان خوانی از متن های قدیمی و بازنویسی انتخاب شده و به زبان محاوره می باشد که یکی از محسنات کتاب می باشد .
تصاویر : ترکیب رنگ ها در تصاویر خیلی خوب می باشد و تصاویر مربوط به هر درس متناسب با همان درس می باشد
واژه نامه : واژه نامه که در پایان کتاب آمده است دانش آموزان با چگونگی استفاده از کتاب های مرجع آشنا می شود و دانش آموزان را وادار می کند برای یافتن معانی لغات ناآشنا هر درس با توجه به حرف اول هر لغت در واژه نامه دنبال آن معانی آن بگردد .
دانش آموزان با خط نستعلیق تحریری بیشتر آشنا می شوند و خط روان خوانی نیز به صورت کتابی می باشد . دانش آموزان روان تر می توانند این متن ها را بخوانند .
متن های انتخاب شده برای هر فصل متناسب با عنوان همانی فصل می باشد .
از متون قدیمی ایران نیز استفاده شده است که این مورد باعث آشنایی دانش آموزان با فرهیختگان علم و ادب ایران می گردد ولی متن بعضی درس ها بسیار طولانی است که از حوصله ی دانش آموزان خارج می باشد که با توجه به محدودیت زمان تدریس بسیار زیاد است .
درس های آزاد : درسهای آزاد متناسب با فصل های مشخص شده است و دانش آموزان با راهنمایی معلمان می توانند از اطلاعات شخصی و عمومی خود این دروس را بنویسند و استعداد دانش آموزان را در زمینه ی نویسندگی تقویت و شکوفایی کند .
قطع کتاب مناسب بوده و آن را از سایر کتب درسی به لحاظ اهمیت و نقش آن در زبان آموزی دانش آموزان متمایز می کند .
فونت و شکل نوشتاری کلمات با توجه به قطع کتاب کاملا مناسب بوده است .
حجم کتاب نیز زیاد است .
نقد کتاب های فارسی ابتدایی
زبان ابزاری است که برآورنده ی نیازهای اجتماعی بشر است و از آن جا که انسان و اجتماع هر روز در تحول و تغییرند ، طبیعتا نیازهای مربوط به این دو نیز دگرگونی می یابد و به ناچار ابزارهای این نیازها هم دستخوش تغییر می گردند .
دگرگونی های زبان ، در تمام دوران ها و در همه ی زمینه ها بوده و بشر ناگزیر از پذیرش آن هاست . شکل گیری واژگان تازه بنا به موقعیت زمان ، شناخت علوم جدید ، اختراع و ساخت دستگاههای تازه و اصطلاحات مربوط به هر کدام ، آشنایی و نزدیکی با دیگر ملل و به دنبال آن ورود کلمات بیگانه و همه و همه عوامل موثر این تغییرات اند و ما را بر آن می دارند که مهمترین ابزار آموزش یعنی کتاب های درسی را که هم آموزنده ی زبان اند ، هم زندگی دگرگون سازیم آن چنان که فرزندان و نوآموزان ما بتوانند پا به پای این پدیده ها پیش روند و با اجتماع و زندگی همراه گردند .
بدیهی است تغییر کتاب های درسی در اولین پایه های تحصیلی یکی از ضرورت های زمان ما بوده ، زیرا از همین دوران است که کودکان اندیشه ی درست و راه صحیح زندگی را باید بیاموزند و در عین فراگیری زبان ، مهارت های لازم را برای سازگاری با زمان و پیشرفت شتابان علم و تکنولوژی به دست آورند .
بهتر است به سراغ کتاب های فارسی دبستان برویم ؛ ابتدا کتاب «بخوانیم» کلاس اول : از همان آغاز تصویر روی جلد نظرمان را به خود جلب می کند . دختر و پسری که یکی در حال خواندن و دیگری در حال نوشتن است ، آفتاب گردانی که چون خورشید می درخشد و مسلما کلام نورانی «العلم نور» را تداعی می کند و اولین کلمه ی نقش بسته بر آن ، «آب» مایه ی حیات است «جعلنا من الماء کل شی حی» کتاب را باز می کنیم . فهرست مطالب را می نگریم که نشان می دهد کتاب به چهار بخش اصلی (نگاره ها ، نشانه های 1 و 2 و روان خوانی) تقسیم شده است .
اولین بخش را از نظر می گذرانیم : از نگاره ی 1 که کانون گرم خانواده است و به دنبال آن اجتماعی که کودک باید به آن وارد شود ، کوچه و خیابان ، مدرسه و آشنایی با معلم و دوستان تازه ، مسجد و اتحاد دینی ، گردش و تفریح ، محیط زندگی شهری و روستایی، زیبایی های طبیعت و نهایتا بازگشت به خانه در تصویری دل انگیز از مراسم نوروز باستانی و در جمع صمیمی و پر محبت خانواده با حضور گرم پدربزرگ و مادربزرگ.
بعد از آن نشانه هاست که به ترتیبی خاص از حروف ساده به مشکل و در دو بخش پیش می رود ، همراه با تصاویری که به نحوی آموزنده ی درس مورد نظر هستند . در بین درس ها اشعار شورانگیز و کودکانه به چشم می خورد که عنوان آن ها (با هم بخوانیم) شادی را در نوآموزان بر می انگیزد ، یعنی با هم شعر خواندن و شادمانی کردن و بالاخره بخش روان خوانی که در اواخر سال تحصیلی به آن می رسند . این فصل به کودک می فهماند که به توانایی لازم در خواندن نوشته های بلندتر دست یافته و قادر است بدون کمک دیگران مطالبی را در حد فهم خود بخواند .
این تقسیم بندی منطقی در کتاب های سال دوم به بعد هم دیده می شود ، با این تفاوت که مطالب بر اساس موضوعاتی است که هر کودک باید در شرایط سنی خاص ، آن ها را فرا گیرد . کتاب ها با یاد و ستایش خداوند شروع می شود و به دنبال آن مسایل اجتماعی از قبیل : نهادها ، بهداشت ، اخلاق فردی و اجتماعی ، آشنایی با دانش و دانشمندان ، دین ، ملت و میهن ، طبیعت و در آخر به هنر و ادب خاتمه می یابد .
کتاب های «بنویسیم» هم متناسب با کتاب های «بخوانیم» طراحی شده ، یعنی هر صفحه از آنها برای تمرین و تکرار مطالب آموخته شده در کتاب های «بخوانیم» در نظر گرفته شده است ؛ از رونویسی گرفته تا تکمیل کردن شکل ها و جمله ها ، رنگ کردن ... که متناسب با سن و دوره ی تحصیلی ، متفاوت شده است .
نتیجه گیری
اکنون که با نمای کلی کتاب ها آشنا شدیم بهتر است به بررسی همه جانبه ی آنها بپردازیم :
1ـ اولین مساله ، تغییرات کمی و کیفی است . همان طور که گذشت علت عمومی و بدیهی تغییر کتب درسی فراوانی اطلاعات جدید است . از آن جا که هر کس فرزند زمان خویش است باید همخوان و همراه با تحولات و دگرگونی های دورانی باشد که در آن به سر می برد . بنابراین کودک امروز باید نگرش و دیدگاهی مناسب با امروز داشته باشد ؛ باید بتواند درباره ی هر چه می بیند و می شنود ، پرسش کند ، آن ها را بشناسد ، به ویژگی های آن ها پی ببرد و در نتیجه بتواند به بهترین شکل و مطلوب ترین راه از آن ها استفاده کند . پس یه طور خلاصه تغییر زمان ، تحول افراد و نیازهای جامعه از اهم عللی هستند که تغییر کتاب ها را در پی داشته و مسلما می توانند ارزش خاصی را هم دارا باشند از جمله این که می آموزند چگونه اندیشیدن و تفکر درست را تمرین های «گوش کن و بگو» و «ببین و بگو» و ... در واقع تمرین تفکر و اندیشیدن است ، علاوه بر اینکه فن بیان را تقویت می کند ، قدرت تجزیه و تحلیل و درک مطلب را در نوآموزان بیشتر کرده ، دقت حافظه ، جستجوگری و خلاقیت را در آن ها به ظهور می رساند .
قسمت های «بازی» و «نمایش» در عین شادی آفرینی کمک به انجام عملی آموخته می کنند . حضرت علی (ع) در این باره فرموده اند : آموزش و یادگیری وقتی درست صورت می پذیرد که خوب گوش دادن ، خوب به خاطر سپردن ، خوب سخن گفتن و خوب عمل کردن در متعلم تقویت شود . بخش «با هم بخندیم» هم در سال دوم و سوم شادی افزای دنیای کودکان است .
2ـ ارزش های محتوایی ، نکته ی دیگری است که باید از نظر گذراند . از جمله ی آن ارزش ها : تعلیمات دینی و اخلاقی و وظایف انسانی است مانند :
نیایش و سپاسگذاری از خداوند ، احترام به بزرگترها ، رعایت حال سالمندان و احترام به بزرگترها ، رعایت حال سالمندان و احترام به حقوق سایر افراد جامعه ، فداکاری ، مراقبت از کودکان ، همکاری با افراد خانواده اهمیت به نظافت عمومی و ...
از دیگر ارزش های آن آموزش انتقادپذیری و تحلیل نظرات دیگران است . این مورد خاص در تمرین ها بیشتر آموخته می شود زیرا بنا بر تذکر مولفین در مقدمه ی کتاب مبتنی بر آموزش به روش های هم یاری و گروهی و ... کودک می آموزد . همان طور که دوست دارد دیگران سخنش را بشنود و به او اهمیت دهند او نیز باید در مواجهه با دیگران چنین باشد . رعایت نوبت ، شرکت فعال در کارها ، ایجاد ارتباط درست با هم سالان و بزرگترها و ... از دیگر فواید کتاب های جدید است .
نظام دار بودن دروس نیز از اهمیت خاصی برخوردار است زیرا نه تنها پیوستگی محتوا و ارتباط لازم آنها را نشان می دهد ، روال منطقی و درستی نیز به آموخته ها و یافته های ذهنی کودک می بخشد .
در کتاب های اول و دوم اگر چه اندیشه و استدلال گری آموخته می شود اما مساله ی خیال پردازی کودکان هم مد نظر بوده است . زیرا کودکان نمی توانند از دنیای شورانگیز خیال جدا گردند و ما این نکته را خصوصا در اشعار و به ویژه دو شعر «عروسی» و «دریا» از کتاب اول و «ستاره ها» از کتاب دوم می بینیم .
اهمیت به مشاغل و ارزش نهادن به حرفه و پیشه ی همگان از دیگر مطالب آموزنده ای است که اگر چه در کتاب های قبلی هم بوده اکنون به شکل کامل تری دیده می شود . در سال اول بیشتر در تمرین های « ببین و بگو» تصاویر ، نشان دهنده ی افراد در حرفه های گوناگون است از جمله : پلیس ، معلم ، رفتگر ، کشاورز ، نگهبان باغ وحش ، تعمیر کار کفش ، پارچه فروش و ... و در سال دوم درس «دوستان ما» بیانگر این نکته ی مهم است .
3ـ توجه به مطالب درس متناسب با ویژگی های سنی دانش آموزان از دیگر موارد قابل اهمیت این کتاب هاست . اگر به رفتار کودکان در سنین اولیه توجه کنیم ویژگی هایی از این نوع را در ایشان خواهیم یافت ؛ محدودیت توانایی ، عاطفه ی رقیق ، کم حوصلگی ، بازیگوشی ، تفاوت علاقه مندی به مطالب آموزشی ، اثرپذیری ، سرعت انتقال و دریافت مطلب ، علاقه مندی به کار گروهی و بسیاری دیگر ، حال می بینیم که در این کتاب ها با عنایت به این امر مهم سعی شده مطالب به گونه ای انتخاب شود که از نظر روحی و جسمی به کودک لطمه و فشاری وارد نیاورد .
4ـ تلفیق مفاهیم ملی و دینی هم از جمله ارزش های کتب جدید است . این امر از جمله مواردی است که نظر هر خواننده ای دقیق و خصوصا معلم را به خود جلب می کند . در سال اول قرار دادن کتاب «شاهنامه » در کنار «نهج البلاغه» و «مفاتیح» (نگاره ی 1) و خواندن قرآن سر سفره ی هفت
سین و شروع سال نو (نگاره ی 12) و انتخاب نام دو شخصیت اصلی کتاب سال اول ، «امین» و «آزاده» پیوند دین و ملیت را به خوبی نشان می دهد .
به اعتقاد نگارنده از آن جا که گنجینه ی واژه های هر زبان نشانگر نوع زندگی ، تمدن ، اندیشه و آرمان های مردم یک سرزمین است و جنبه های مادی و معنوی آن ها را نشان می دهد ، نام گذاری این دو شخصیت نیز گویای همین حقیقت است : امین و آزاده نشانه ی ایمان و آزادگی اند ؛ ایمان برگرفته از آگاهی دینی و آزادگی که بیانگر وطن پرستی و استقلال طلبی ملی است .
اما در کتاب های دوم به بعد اختصاص دادن دو بخش کتاب به دین و موضوعات ملی و میهنی حاکی از این دیدگاه است . حتی اشعار ، همین ارتباط و سیر منطقی را با دروس و موضوعات مختلف آن از جمله دین و ملیت حفظ کرده است .
5ـ یکی دیگر از جنبه های قابل تامل در کتاب های جدید تقویت مهارت های نوشتن (انشا ، داستان ،خاطره ، شعر و ...) است . یکی از بخش های ارزنده ی این کتاب ها «درس آزاد» است این درس موقعیت بسیار مناسبی است که دانش آموز به خودباوری ، تقویت استعداد ، بروز خلاقیت و پی بردن به مهارت هایی در نوشتن ، دست یابد .
او می تواند در عین اینکه با توجه به محیط زندگی و فرهنگ و ارزش های قومی و محلی خویش ، آنچه را می خواهد بازگو کند و به اصطلاح «حرف دلش را بزند» انگیزه ای می یابد تا انشا و نگارش را در خود تقویت کند و اگر چنانچه استعدادی در زمینه ی نویسندگی یا شاعری دارد بروز دهد و از هم اکنون بخشی از زندگی و هدف آینده اش را روشن سازد .
6ـ تشویق و ایجاد انگیزه برای کتاب خوانی هم از دیگر اهداف است . در پایان هر کتاب تعداد زیادی از کتب داستانی ، علمی و مذهبی متناسب با سن دانش آموزان نام برده شده که نه فقط آن ها را به کتاب شناسی هدایت می کند بلکه در تمرین ها از ایشان می خواهد که هر هفته یکی از کتاب ها را بخوانند و در جلسه ی بعد خلاصه ای از آن را در کلاس ارائه دهند و نکته های چشمگیر آن را برای دوستانشان بیان کنند . علاوه بر این غیرمستقیم آن ها را به کتاب خوانی سوق می دهد تا حلاوت این کار در دلش بنشیند و در وقت فراغت و بیکاری به این کار روی آورند .
بخش روان خوانی خصوصا در کتاب های دوم به بعد علاوه بر دست یابی به هدف کتاب عاملی موثر برای ترغیب آن ها به خواندن است زیرا اغلب ، داستان های دل انگیز قدیمی و اصلی است که کودکان گاه و بیگاه از زبان پدران و مادرانشان شنیده اند ؛ چه زمانی که آن ها خاطره ی کودکی و دوران دبستان خود را تجدید کرده چه هنگامی که می خواسته اند فرزندانشان را با سخن نیکو و پندآموز سرگرم سازند (از جمله ی این ها : داستان دوازده برادر از فارسی دوم ـ شاهزاده ی خوشبخت ، عبدالله بری و بحری ، کار نیکو کردن از پر کردن است از فارسی چهارم ـ زال و سیمرغ ، تونیکی می کن و در در دجله انداز و درخت دانش از فارسی پنجم ـ همچنین شعر میازار موری ... از فارسی سوم ـ ایران ، باران و دو کاج و رن و گنج از فارسی چهارم ـ چشمه و سنگ از فارسی پنجم) .
این دو مورد می تواند تاثیر شگرفی در ایجاد علاقه و یادگیری کودک داشته باشد .
7ـ آموزش درست دستور زبان و درک مطلب هدف دیگری است که باید به آن توجه داشت . از کلاس دوم به بعد علاوه بر تمرین های کلاس اول (ببین و بگو ، گوش کن و بگو و ...) سه بخش جدید با عنوان های «درست و نادرست ، واژه آموزی و نکته» افزوده شده که برای درک مطلب و آموزش مفاهیم دستور زبان بسیار مناسب و مطلوب است . از این طریق دانش آموز به راحتی مفهوم تضاد ، تشابه و مترادف را در می یابد و با عمل ترکیب قادر به واژه سازی خواهد شد .
8ـ توجه به زیبایی های لفظی و معنوی ، دیگر ویژگی کتاب های جدید است . یکی از روش های زیبایی آفرینی در نوشته ، استفاده از آرایه های کلامی است ، یعنی بهترین شیوه برای آفرینش صور خیال .
کتاب های دبستانی با بهره مندی از آرایه های تشبیه ، حس آمیزی ، واج آرایی و بیش از همه جان بخشی فضای خیال انگیزی یافته است . در پاره ای موارد هم در عنوان درس دو آرایه به هم آمیخته ، برای مثال : حسامیزی و براعت استهلال در «فکر روشن» و بالاخره زیبایی و چشم نوازی خط از دیگر امتیازات این کتاب هاست .
از آن جا که هر نقدی به سنجش میزان صحت و سقم و ضعف و قوت موضوع مورد نقد می پردازد ، لازم است در پایان این نوشته به چند مورد از ایرادات کتاب اشاره شود :
الف : تصاویر
1ـ در کتاب «بخوانیم » سال اول در نگاره ی 1 ، برای ارزش نهادن به کتاب خصوصا کتاب های ارجمندی چون نهج البلاغه ، مفاتیح و شاهنامه بهتر بود . کتاب ها در طبقه ی اول قفسه و دستگاه ضبط صوت در طبقه ی پایین قرار می گرفت .
2ـ تصویر درس «لبخند شیرین» (کلاس دوم ص 18) با توجه به زمان دیدار شیرین و نرگس که صبح است و یک روز مدرسه ، تیره و نامناسب است .
3ـ در درس «درختی که فرار کرد»(کلاس سوم ، ص 41 و 42) کفش های پدر خانواده کودکانه و دورنگی است .
 
 
ب : متن
1ـ در کتاب «بخوانیم» کلاس دوم ص 82 ، دو سطر مانده به آخر ، نام «زینب» اشتباها «مریم» نوشته شده است .
2ـ در واژه آموزی ص 78 کلاس دوم ، افزودن پسوند «دان» به اسم آموزش داده شده است : نمکدان ، گلدان و ... اما در تمرینی که از دانش آموزان خواسته شده تا همین ترکیب را انجام دهند با واژه ی «قید» مواجه می شویم که با افزودن «دان» ، «قنددان» می گردد حال آنکه آن ها این کلمه را به صورت «قندان» در کتاب «بخوانیم» سال اول (درس همکاری ص 67) دیده اند و این جا درک این کاهش واجی برایشان مشکل خواهد بود .
3ـ عدم تطبیق واژه های ستاره دار با واژه نامه ی کتاب در سال سوم ، تعداد زیادی از لغات مشخص شده در متن ، در بخش واژه نامه دیده نمی شود برای مثال : مسئول (ص 14) ، تایید (ص 43) ، ظریف (ص 45) ، موقع (ص 84) ، بقیه (ص 90) . واژه ی «افتخار آفرین» (ص 48) هم در واژه نامه با معنی خود «افتخارآمیز» جابه جا شده است.
4ـ ترتیب الفبایی واژه ها در بعضی حروف در واژه نامه (سال سوم) رعایت نشده است : ابوریحان بیرونی ـ ابوعلی سینا ، ... آتش سوزی ... آغوش ـ آغاز ـ احادیث ... .
سخن آخر این که در مقایسه ای کوتاه و گذرا بین کتاب های جدید التالیف و کتاب های پیش از آن به این قضاوت و نتیجه گیری خواهیم رسید که یک دست نبودن مطالب ، تفاوت نوع آموزش ، نوع خط ، وظایف و تکالیف دانش آموزان ، ناهماهنگی بین تصاویر و متن و ...
از جمله عواملی بوده اند که مولفان کتب درسی را در طی چند سال مطالعه ، تحقیق و تلاش به این نتیجه رسانده که با در نظر گرفتن فضای فرهنگی جامعه ، علایق و سلیقه ها ، انتظارات مردم و توجه به ارزش های مذهبی ، ملی و ... کتابی تالیف کنید که با همه ی پشتوانه های دینی ، فرهنگی و ملی ، مطابق با زمان و نیازهای روز باشد و مسلم است که هر چه به پیش می رویم ناگزیریم با تحولات و دگرگونی های زمان و زبان همراه گردیم و به ناچار دست به تالیفات تازه تری در این زمینه بزنیم و بدیهی است که این کار به عهده ی همه ی کسانی خواهد بود که در خود احساس وظیفه می کنند و از تخصص لازم نیز برخوردارند .
منابع :
ـ امیر تیموری ، م . (1382) . رسانه های یاددهی ـ یادگیری . تهران : ساوالان
ـ ذوالفقاری ، ح . (1380) . بررسی ساختار کتب درسی فارسی و ریاضی دوره ابتدایی .
ـ شریفی . ه . (1376) . تعیین رویکردها و روشهای آموزش زبان فارسی در دوره آمادگی و پایه های اول و دوم دبستان .
ـ شهبازی . و . (1373) . بررسی محتوای کتابهای درس اجتماعی و فارسی دوره ابتدایی .
ـ علوی نژاد ، ه ، (1374) تحلیل محتوای کتب فارسی سال چهارم ابتدایی و مقایسه آن با هدف های آموزش و پرورش دوره ابتدایی .
ـ نظیری . خ . (1371) تحلیل محتوا و ارزیابی کتاب فارسی دوم دبستان .
ـ نوریان ، م ، (1379) تحلیل محتوای رسانه های آموزشی ، تهران ، آموزش امیر .